عباس اقبال آشتيانى
490
تاريخ مغول ( از حمله چنگيز تا تشكيل دولت تيمورى ) ( فارسى )
مىجسته به مطالعه يا كتابت مىگذرانده و علاوه بر جامع التواريخ مؤلفات بزرگ مهم ديگرى نيز دارد از قبيل كتاب الاحياء و المآثر در بيان سرما و گرما و فصول و فلاحت و آبيارى و امراض نباتات و معدنيات و غيره كه در دست نيست ، توضيحات شامل 19 مراسله در باب مسائل كلامى و دينى و عرفانى ، مفتاح التفاسير در بيان فصاحت قرآن و حال مفسرين و بيان خير و شر و جبر و قدر و ابطال تناسخ و اثبات حشر و غيره ، رسالهء سلطانيه و لطايف الحقائق و بيان الحقائق ، بعلاوه مجموعهء مكاتبات رشيدى كه رسائلى است كه خواجهء دانشمند به پسران يا عمالى كه زيردست او بودهاند نوشته و آن مكاتبات حاوى بسى نكات ادبى و تاريخى مهم است . خواجه رشيد الدّين براى جلوگيرى از تلف شدن نوشتههائى كه به زحمت زياد بقلم او آراسته شده بود و به جهت عام ساختن فايدهء آنها در حيات خويش آنچه لازمهء احتياط بود كرد ، از طرفى عموم تأليفات فارسى خود را به عربى برگرداند و مؤلفات عربى خويش را به فارسى ترجمه كرد تا اهل هردو زبان از آنها بهره بردارند بعد امر داد كه از روى هريك از كتب او نسخههائى چند برداشته آنها را بولايات پيش دوستان او يا ساير اهل ادب بفرستند و ايشان نيز ديگران را در استنساخ آنها مجاز دارند . سپس در محلهء ربع رشيدى كه آن را بضميمهء مدرسه و دارالشفا و دار السياده و گنبدى جهت مدفن خويش با صرف مبالغى هنگفت در نزديكى تبريز ساخته بود نسخههائى از تأليفات خود گذاشت تا هركس بخواهد به آزادى آنها را مطالعه كند يا از روى آنها نسخه بردارد بعلاوه از مجموع تمام مؤلفات خود يك نسخهء ضخيم كبير باسم جامع تصانيف رشيدى با نقشهها و صور لازم ترتيب داد و در ربع رشيدى گذاشت تا مردم نسخههاى خود را با آن مقابله نمايند و دستور داد كه هر سال از هريك از مؤلفات او دو نسخه يكى به عربى ديگرى به فارسى بنويسند و به يكى از بلاد معتبر اسلام بفرستند . متأسفانه با وجود جميع احتياطات چون ربع رشيدى دو بار يكى پس از قتل آن وزير ديگرى پس از كشته شدن پسرش خواجه غياث الدّين به غارت رفت بسيارى از نفايس و نسخ خواجه نيز بچنگ مردم جاهل افتاد و به همين علت و حوادث ديگر بر خلاف منتهى آرزوى آن وزير سعيد قسمتى از مؤلفات گرانبهاى او نابود گرديد .